تأثیر روغن ولک و نیترات پتاسیم بر شکستن خواب جوانه‌ها، عملکرد و برخی ویژگی‌های کمّی و کیفی پسته (.Pistacia vera L)
منبع: Abbas Mirblouk, Azam Jafari, Mohammad Reza Vazifeshenas, Jalal Gholamnezhad. «Effect of volk oil and potassium nitrate on budbreak, yield and some quantitative and qualitative characteristics of pistachio (Pistacia vera L.) nuts». Journal of Horticulture and Postharvest Research، ایران، 2024. doi.org/10.22077/jhpr.2024.7206.1361
این متن ترجمه‌ی فارسی کامل این مقاله است که با مجوز Creative Commons Attribution (CC BY) منتشر شده است. ترجمه با کمک هوش مصنوعی انجام و ویرایش شده؛ فهرست منابع حذف شده و شکل‌ها و جدول‌های کامل در مقاله‌ی اصلی در دسترس‌اند. در صورت هرگونه اختلاف، متن انگلیسی ملاک است. تصویر شاخص: Plant Industry, CSIRO، CC BY 3.0، ویکی‌مدیا کامنز.
عباس میربلوک، اعظم جعفری، محمدرضا وظیفه‌شناس و جلال غلام‌نژاد
چکیده
هدف: هدف از این مطالعه، بهبود عملکرد و خصوصیات میوه پسته در سه رقم از طریق محلول‌پاشی (foliar application) روغن ولک (volk oil) و نیترات پتاسیم (potassium nitrate) بود.
روش پژوهش: این پژوهش در مرحله متورم شدن جوانه (bud swelling stage) با استفاده از آزمایش فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با چهار تکرار انجام شد. فاکتورهای آزمایشی شامل سه رقم «فندقی»، «حسن‌عباسی» و «حاج‌عبداللهی» و سه تیمار بود: روغن ولک (۱٪ و ۲٪)، نیترات پتاسیم (KNO3) (۰/۳٪ و ۰/۵٪)، و مخلوط روغن ولک و نیترات پتاسیم (۱٪ روغن ولک + ۰/۳٪ نیترات پتاسیم، و ۱٪ روغن ولک + ۰/۵٪ نیترات پتاسیم). یک تیمار شاهد نیز در مطالعه لحاظ گردید.
یافته‌ها: نتایج این پژوهش نشان داد که بیشترین درصد پسته‌های خندان (open shell nuts) (52.17%) در رقم «حسن‌عباسی» و بیشترین وزن تر (fresh weight) ۱۰۰ دانه در رقم «حاج‌عبداللهی» (202.2 گرم) مشاهده شد. کمترین انس (ounce) (29.07)، بیشترین وزن خشک (dry weight) ۱۰۰ دانه و بیشترین وزن ۱۰ مغز (10 kernels weight) به ترتیب به میزان 76.26 و 26.56 گرم در رقم «فندقی» به دست آمد. استفاده از تیمار روغن ولک ۲٪ در شکستن خواب جوانه (budbreak) و همچنین افزایش درصد پسته‌های خندان و کاهش درصد پسته‌های پوک (blank nuts) مؤثر بود.
محدودیت‌های پژوهش: محدودیتی وجود نداشت.
اصالت / ارزش پژوهش: نیترات پتاسیم 0.5% باعث افزایش وزن تر و خشک ۱۰۰ دانه و کاهش انس پسته در تمامی ارقام شد. بنابراین، استفاده از تیمارهای روغن ولک و KNO3 می‌تواند در باغات پسته مؤثر واقع شده و کمیت و کیفیت عملکرد را افزایش دهد.
مقدمه
پسته (Pistacia vera L.) درختی دوپایه (dioecious) متعلق به تیره سماقیان یا پسته (Anacardiaceae) است (Al-Saghir, 2010). این محصول یکی از مهم‌ترین محصولات باغبانی بوده و با مناطق شور و شرایط اقلیمی خشک و نیمه‌خشک ایران، که یکی از غنی‌ترین منابع پسته در جهان است، سازگاری دارد (Akbari, 2015; Azarmi-Atajan & Sayyari-Zohan, 2022). کشورهای آمریکا، ترکیه و ایران ۹۷٪ از پسته جهان را تولید می‌کنند (I.N. & D. Nuts & Dried Fruits Statistical Yearbook, 2021). در سال‌های اخیر، دمای زمین به‌طور غیرعادی افزایش یافته که ناشی از پدیده گلخانه‌ای (greenhouse phenomenon) و گرمایش جهانی (global warming) است و فعالیت‌های انسان، به‌ویژه بخش کشاورزی را متأثر ساخته است. گزارش‌های اخیر مراجع هواشناسی کشاورزی و کارشناسان باغبانی نشان‌دهنده اثرگذاری این تغییرات به دنبال خسارت‌های وارده بر تأمین نیاز سرمایی (chilling requirement) و جابه‌جایی تاریخ مراحل فنولوژیکی (phenological stages) است. باغبانی یکی از مهم‌ترین بخش‌های کشاورزی به‌شمار می‌رود و تغییرات اقلیمی جهانی همگام با تغییر میانگین و واریانس داده‌های هواشناسی، به‌ویژه گرم شدن هوا، احتمال وقوع رخدادهای شدید را افزایش می‌دهد که می‌تواند پیامدهای عمده‌ای در چرخه سالانه باغات داشته باشد. افزایش دما در آینده تحت تأثیر تغییر اقلیم ممکن است روند تأمین نیاز سرمایی فصل زمستان را مختل کرده و بر تولید محصولات باغی اثر بگذارد (Bhatti et al., 2006; ).
درختان پسته به تابستان‌های خشک و زمستان‌های سرد نیاز دارند و چنانچه زمستان گرم باشد، شکستن خواب جوانه‌ها به تأخیر می‌افتد. پسته گرما را تا ۴۰+ و سرما را تا ۱۸- [درجه سانتی‌گراد] تحمل می‌کند. نیاز سرمایی ارقام مختلف پسته بین ۶۰۰ ساعت در رقم «کله‌قوچی» تا ۱۲۰۰ ساعت در رقم «غفوری» متغیر است (Akbari et al., 2015; Beriner et al., 1985). راحمی و پاک‌کیش (Rahemi and Pakkish, 2009) نیاز سرمایی پسته را در ارقام «کله‌قوچی»، «احمدآقایی»، «اوحدی» و «اکبری» بررسی کردند و دریافتند که رقم «کله‌قوچی» با نیاز سرمایی ۷۵۰ تا ۸۰۰ ساعت کمترین نیاز سرمایی و رقم «اکبری» با ۱۲۰۰ ساعت بیشترین نیاز سرمایی را در هر دو سال داشته است.
بسیاری از ترکیبات شیمیایی اثرات بهبوددهنده‌ای بر رفع خواب جوانه (dormancy) دارند، اما تعداد کمی از آن‌ها برای استفاده در شرایط باغی و میدانی مناسب شناخته شده‌اند. مواد شیمیایی که در کشورهای مختلف مورد بررسی قرار گرفته‌اند شامل روغن‌های معدنی (روغن ولک)، نیترات پتاسیم (Khayyat et al., 2010)، تیواوره (thiourea) و سیانامیدها (cyanamides) هستند که به عنوان مکمل‌های تغذیه‌ای و موادی جهت شکستن خواب به کار می‌روند (Lamont et al., 1987). روغن‌های معدنی باغبانی به‌طور گسترده برای کنترل شکوفایی جوانه‌ها در درختان سیب، گلابی، هلو و زردآلو مورد استفاده قرار می‌گیرند. علاوه بر این، مصرف روغن ولک در زمستان موجب تسریع در گلدهی، بهبود یکنواختی گلدهی و افزایش کمیت و کیفیت پسته می‌شود (Beede & Padillia, 1998).
همچنین پژوهش‌هایی در رابطه با اثرات این ترکیبات بر نیاز سرمایی پسته انجام شده است. در پژوهشی نشان داده شد که کاربرد روغن ولک، روغن سویا و اسیدهای چرب موجب می‌شود که درختان ۲ تا ۴ روز سریع‌تر به مرحله گلدهی وارد شوند (Nazouri, 2007). راحمی و اصغری (Rahemi and Asghari, 2004) اثرات روغن ولک، هیدروژن سیانامید (hydrogen cyanamide) و نیترات پتاسیم را بر روی رقم «احمدآقایی» بررسی کرده و نشان دادند که مصرف این مواد باعث افزایش عملکرد، افزایش درصد پسته‌های خندان و کاهش درصد میوه‌های پوک گردید. نتایج مطالعه‌ای در خصوص بررسی اثر محلول‌پاشی با روغن ولک نشان داد که این تیمار باعث افزایش وزن تر در ارقام «قزوینی» و «اوحدی» و بهبود سایر صفات از جمله کاهش پوکی و همچنین افزایش وزن خشک کل میوه شد (Kashanizadeh, 2006).
قراب و همکاران (Ghrab et al., 2014) کاربرد هیدروژن سیانامید و اثر آن را بر شکستن خواب جوانه، گلدهی و عملکرد درختان پسته در مناطق گرم مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که هیدروژن سیانامید ۴٪ خواب طبیعی را شکست و موجب هم‌زمانی گلدهی درختان نر و ماده شد که این امر گرده‌افشانی (pollination) درختان را افزایش داد. علاوه بر این، نتایج نشان داد که رشد ساقه، سطح برگ و میزان نشاسته تحت تأثیر استفاده از
این ماده. کاربرد سیانامید (cyanamide) ۴۵ روز پیش از باز شدن جوانه (budbreak)، تولید محصول را بهبود بخشید و از بروز ناهنجاری‌های ناشی از عدم تأمین نیاز سرمایی (chilling requirement) جلوگیری کرد.
با توجه به گرمایش جهانی و عدم تأمین نیاز سرمایی درختان پسته (Pistacia vera)، پژوهشی با هدف بررسی نیاز سرمایی و اثر روغن ولک (Volk oil) بر ویژگی‌های رویشی و زایشی (vegetative and reproductive characteristics) درختان پسته ارقام «اوحدی» و «اکبری» انجام شد. نتایج نشان داد که این تیمار در بهبود ویژگی‌های اندازه‌گیری‌شده بسیار مؤثر بوده است (Mahmoudi et al., 2022).
اقلیم استان یزد گرم و خشک است. درختان پسته کشت‌شده در این استان اغلب نیاز سرمایی خود را دریافت نمی‌کنند. بنابراین، هدف از این پژوهش بررسی اثر محلول‌پاشی (foliar spraying) با روغن ولک و نیترات پتاسیم (potassium nitrate) بر باز شدن جوانه، عملکرد (yield) و ویژگی‌های پسته ارقام «فندقی»، «حسن‌عباسی» و «حاج‌عبداللهی» است.
مواد و روش‌ها
این پژوهش در سال ۲۰۱۵ در یک باغ پسته ۱۵ ساله در شهرستان اردکان (۳۲٫۲۰ درجه شمالی، ۵۳٫۴۸ درجه شرقی)، استان یزد، ایران انجام شد. سه رقم انتخاب‌شده عبارت بودند از: «فندقی»، «حسن‌عباسی» و «حاج‌عبداللهی». فاصله بین درختان ۴ × ۵ متر بود و آبیاری درختان با استفاده از آبیاری غرقابی (flood irrigation) صورت گرفت. ویژگی‌های خاک در جدول ۱ نشان داده شده است. کود سالانه مصرفی شامل ۴۵۰ کیلوگرم در هکتار سولفات آمونیوم، ۶ کیلوگرم در هکتار آهن و ۷۰ کیلوگرم در هکتار کلسیم بود.
آزمایش هم‌زمان با مرحله تورم جوانه (bud swelling stage) که معمولاً در اوایل مارس رخ می‌دهد، انجام شد. این پژوهش در قالب طرح فاکتوریل بر پایه بلوک‌های کامل تصادفی (factorial design within a randomized complete block) شامل چهار تکرار (replications) اجرا گردید. علاوه بر این، سه تیمار شیمیایی شامل روغن ولک (۱٪ و ۲٪)، نیترات پتاسیم (KNO3) (۰٫۳٪ و ۰٫۵٪) و نیز ترکیبی از روغن ولک و KNO3 در غلظت‌های ۱٪ روغن ولک + ۰٫۳٪ KNO3 و ۱٪ روغن ولک + ۰٫۵٪ KNO3 اعمال شد. یک تیمار شاهد (آب) نیز در طرح آزمایشی لحاظ گردید.
فاکتورهای مورد نظر پس از اعمال تیمارها ارزیابی شدند. تاریخ آغاز گلدهی و تشکیل برگ ثبت شد. برداشت میوه در تابستان از چهار شاخه یکنواخت در چهار جهت درخت که نشانه‌گذاری شده بودند صورت گرفت و سپس تمامی شاخص‌ها نظیر درصد دانه‌های پوک (blank) و خندان (open shell)، وزن تر و خشک ۱۰۰ دانه، وزن ۱۰ مغز، انس (ounce)، وزن خوشه، تعداد دانه در خوشه و تعداد دانه‌های خندان و پوک در خوشه اندازه‌گیری شدند. برای تعیین انس، تعداد دانه‌های پسته در ۱۴۲ گرم بر پنج تقسیم شد و عدد حاصل انس پسته را نشان می‌دهد. علاوه بر این، تعداد پسته در ۲۸٫۴ گرم نیز می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای تعیین انس پسته به کار رود (Mirabzadeh Ardakani et al., 2021).
تجزیه و تحلیل داده‌ها
داده‌ها با استفاده از رویه تجزیه واریانس (ANOVA) در نرم‌افزار SAS (نسخه ۹٫۱) تجزیه و تحلیل شدند و مقایسه میانگین داده‌ها بر اساس آزمون دانکن (Duncan's test) در سطح ۵ درصد انجام گرفت.
جدول ۱. ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی خاک مزرعه آزمایشی در طول فصل آزمایش.
| پارامتر | مقدار |
|---|---|
| رس (Clay) (٪) | - |
| سیلت (Silt) (٪) | - |
| شن (Sand) (٪) | - |
| بافت خاک (Soil texture) | لوم شنی (Sandy loam) |
| اسیدیته (pH) | 7.7 |
| هدایت الکتریکی (EC) (ms/cm) | 8.1 |
| کربن آلی (OC) (٪) | 0.456 |
| سولفات کلسیم (CaSO4) (٪) | 22.48 |
| نیتروژن (N) (٪) | 0.039 |
| فسفر (P) (ppm) | 7.2 |
| پتاسیم (K) (ppm) | 589.4 |
| سدیم (Na) (meq/L) | 45.5 |
| منیزیم (Mg) (meq/L) | 21.4 |
| کلسیم (Ca) (meq/L) | 29.6 |
| مس (Cu) (ppm) | 0.58 |
| روی (Zn) (ppm) | 1.06 |
| آهن (Fe) (ppm) | 3.4 |
| منگنز (Mn) (ppm) | 2.4 |
نتایج و بحث
زمان باز شدن جوانه‌های رویشی و زایشی
نتایج نشان داد که آغاز گلدهی و برگ‌دهی رقم «حاج‌عبداللهی» دیرتر از سایر ارقام صورت گرفت. در بین تیمارها، تیمار روغن ولک ۲٪ باعث تسریع در گلدهی و برگ‌دهی شد و تیمار شاهد طولانی‌ترین دوره گلدهی و برگ‌دهی را داشت (جدول ۲). در ارتباط با تشکیل خوشه، محلول‌پاشی درختان با تیمارهای شیمیایی در مقایسه با تیمار شاهد موجب یکنواختی در تشکیل میوه در ارقام «حسن‌عباسی»، «حاج‌عبداللهی» و «فندقی» گردید. افزون بر این، محلول‌پاشی در مقایسه با تیمار شاهد (بدون اعمال تیمار)، سبب باز شدن تعداد بیشتری از جوانه‌های زایشی در درختان تیمارشده شد.
عدم تأمین سرمای سالانه کافی در درختان میوه، به‌ویژه پسته، مشکل عمده‌ای است که در بسیاری از مناطق با زمستان‌های معتدل و گرم مشاهده می‌شود (Eskandari Torbaghan, 2023). در زمستان، گیاه در مرحله خواب (dormancy) قرار دارد و حتی در صورت قرارگیری در شرایط محیطی مساعد نیز رشد و نمو نمی‌کند. دوره خواب با افت دما و کاهش طول روز آغاز می‌شود؛ با این حال، خروج از آن نیازمند دریافت سرما است، به‌طوری که بدون گذر از این مرحله، چرخه سالانه گیاه تکمیل نمی‌گردد و گیاه قادر به رشد طبیعی نخواهد بود (Talaie et al., 2006).
نتایج این پژوهش نشان داد که استفاده از روغن‌های معدنی نظیر روغن ولک ۱٪ و ترکیب آن با ۰٫۳ و ۰٫۵ درصد نیترات پتاسیم موجب تسریع در گلدهی یکنواخت شد (جدول ۲)؛ این نتیجه مشابه با یافته‌های بید و فرگوسن (Beede and Ferguson, 2001) بود که بیان کردند روغن ولک در شکستن خواب مؤثر است. اثر روغن ولک در شکستن خواب ناشی از واکنش گیاه به یک تنش ملایم است که در این حالت، گیاه متابولیسم خود را برای تنفس افزایش می‌دهد تا بتواند روغن را تجزیه کند و این افزایش فعالیت، سبب رشد زودهنگام جوانه‌ها می‌شود. در این بررسی، بهترین تیمار برای گلدهی زودرس، تیمار روغن ولک ۲٪ بود که البته ریسک سرمازدگی بهاره (spring frost) را افزایش داد. نزوری (Nazouri, 2007) نشان داد که استفاده از روغن ولک، روغن سویا و اسیدهای چرب سبب می‌شود درختان ۲ تا ۴ روز زودتر وارد مرحله گلدهی شوند. علاوه بر این، مصرف روغن‌ها اثر مثبتی بر جوانه‌زنی دانه‌های گرده در درختان نر پسته داشت. نتایج این بررسی نشان داد که نیترات پتاسیم به‌تنهایی نقشی در گلدهی و برگ‌دهی زودهنگام ایفا نکرد و موجب تأخیر در گلدهی و تشکیل میوه شد، اما یکنواختی در تشکیل میوه را به همراه داشت؛ همچنین کاربرد هم‌زمان روغن ولک با نیترات پتاسیم در ارقام مختلف، موجب هماهنگی و یکنواختی در تشکیل خوشه گردید. نتایج همچنین حاکی از آن بود که محلول‌پاشی در مقایسه با تیمار شاهد سبب باز شدن جوانه‌های زایشی درختان شد. درختانی که تیمار نشده بودند جوانه‌های زایشی کمتری باز کردند که این امر با نتایج پژوهش‌های پیشین همخوانی دارد (Asghari, 2002, Javanshah & Esmaeilizadeh, 2004).
جدول ۲. اثر متقابل تیمارها و ارقام بر زمان آغاز گلدهی و برگ‌دهی.
| تیمارها | فندقی | حسن‌عباسی | حاج‌عبداللهی | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| آغاز گلدهی (روز) | آغاز برگ‌دهی (روز) | آغاز گلدهی (روز) | آغاز برگ‌دهی (روز) | آغاز گلدهی (روز) | آغاز برگ‌دهی (روز) | |
| شاهد | 18 b | 21 b | 18 b | 20 c | 19 a | 22 a |
| روغن ولک (۱٪) | 13 g | 16 f | 14 f | 16 f | 15 e | 18 d |
| روغن ولک (۲٪) | 12 h | 15 g | 12 h | 14 h | 14 f | 17 e |
| KNO3 (۰٫۳٪) | 17 c | 20 c | 16 d | 18 d | 17 c | 20 c |
| KNO3 (۰٫۵٪) | 18 b | 21 b | 18 b | 20 c | 17 c | 20 c |
| روغن ولک (۱٪) + KNO3 (۰٫۳٪) | 14 f | 17 e | 14 f | 16 f | 15 e | 18 d |
| روغن ولک (۱٪) + KNO3 (۰٫۵٪) | 14 f | 17 e | 14 f | 16 f | 15 e | 18 d |
میانگین‌های دارای حروف متفاوت در هر ستون بر اساس آزمون دانکن، بیانگر وجود اختلاف معنی‌دار در سطح p < 0.05 است.
جدول ۳. اثر متقابل تیمارها و ارقام بر درصد پسته خندان و پوک.
| تیمارها | فندقی | حسن‌عباسی | حاج‌عبداللهی | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| خندان (٪) | پوک (٪) | خندان (٪) | پوک (٪) | خندان (٪) | پوک (٪) | |
| شاهد | 41 ij | 28 ab | 39.25 i | 29.75 a | 38.75 j | 29.5 a |
| روغن ولک (۱٪) | 50.75 cde | 23 defg | 55.5 b | 25.25 bcd | 45 gh | 26.5 bc |
| روغن ولک (۲٪) | 62.5 a | 17 j | 65 a | 21.25 fgh | 51.5 cde | 21 fgh |
| KNO3 (۰٫۳٪) | 43.5 hi | 23.5 def | 49.25 def | 22 efgh | 46.5 fgh | 23.5 def |
| KNO3 (۰٫۵٪) | 48 efg | 22 efgh | 53 bcd | 20 ghi | 53.25 bc | 25 cde |
| روغن ولک (۱٪) + KNO3 (۰٫۳٪) | 52.5 bcd | 22.5 defg | 51.75 bcd | 21 fgh | 52 bcd | 17.75 ij |
| روغن ولک (۱٪) + KNO3 (۰٫۵٪) | 52.25 bcd | 22.5 defg | 51.5 cde | 20.5 fghi | 54.5 bc | 19.25 hij |
میانگین‌های دارای حروف متفاوت در هر ستون بر اساس آزمون دانکن، بیانگر وجود اختلاف معنی‌دار در سطح p < 0.05 است.
ویژگی‌های پسته (Nuts characteristics)
نتایج این پژوهش نشان داد که بیشترین درصد دانه‌های خندان (open shell nuts) در پسته (Pistacia vera) با تیمار روغن ولک (volk oil) 2 درصد در رقم (cultivar) «حسن‌عباسی» (65 درصد) و رقم «فندقی» (62.5 درصد) به دست آمد که اختلاف معنی‌داری با سایر تیمارها داشت. همچنین کمترین درصد دانه‌های خندان در تیمار شاهد ارقام «فندقی»، «حسن‌عباسی» و «حاج‌عبداللهی» به‌ترتیب با 41، 39.25 و 38.75 درصد به دست آمد که با سایر تیمارها نیز تفاوت معنی‌داری داشت (Table 3).
بیشترین درصد دانه‌های پوک (blank nuts) در تیمارهای شاهد، به‌ترتیب 28 درصد برای رقم «فندقی»، 29.5 درصد برای «حاج‌عبداللهی» و 29.75 درصد برای «حسن‌عباسی» بود. همچنین، کمترین درصد دانه‌های پوک در تیمار روغن ولک 2 درصد برای رقم «فندقی» (17 درصد) و در تیمارهای ترکیبی روغن ولک 1 درصد با نیترات پتاسیم (potassium nitrate) 0.3 و 0.5 درصد برای رقم «حاج‌عبداللهی» (به‌ترتیب 19.25 و 17.75 درصد) حاصل شد (Table 3).
بیشترین وزن تر (fresh weight) 100 دانه در تیمار نیترات پتاسیم 0.5 درصد برای رقم «حاج‌عبداللهی» (260.32 گرم) و نیترات پتاسیم 0.3 و 0.5 درصد برای رقم «فندقی» (به‌ترتیب 223.02 و 230.32 گرم) به دست آمد که اختلاف معنی‌داری با سایر تیمارها داشت. کمترین وزن تر 100 دانه نیز در تیمار شاهد و تیمارهای ترکیبی روغن ولک و نیترات پتاسیم مشاهده شد (Table 4).
بر اساس نتایج این تحقیق، بیشترین وزن خشک (dry weight) 100 دانه در تیمار نیترات پتاسیم در ارقام «فندقی» و «حاج‌عبداللهی» (به‌ترتیب 88.15 و 95.85 گرم) حاصل گردید. همچنین کمترین وزن خشک 100 دانه در تیمارهای شاهد ارقام «حاج‌عبداللهی» و «حسن‌عباسی» (به‌ترتیب 61.5 و 54.5 گرم) به دست آمد (Table 4).
جدول 4. اثرات متقابل تیمارها و ارقام بر وزن تر و خشک 100 دانه.
| تیمارها | فندقی | حسن‌عباسی | حاج‌عبداللهی | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| وزن تر 100 دانه (%) | وزن خشک 100 دانه (%) | وزن تر 100 دانه (%) | وزن خشک 100 دانه (%) | وزن تر 100 دانه (%) | وزن خشک 100 دانه (%) | |
| شاهد | 172.62hi | 72.55cd | 163.85i | 61.5e | 164.8i | 54.5f |
| روغن ولک (1%) | 187.75defgh | 71.85d | 178.52efghi | 72.92cd | 206.9c | 74.62cd |
| روغن ولک (2%) | 191.075def | 78.97c | 172.57hi | 72.75cd | 208.82c | 74.62cd |
| KNO3 (0.3%) | 223.025b | 75.4cd | 184.45efgh | 73.55cd | 183.05efgh | 74.15cd |
| KNO3 (0.5%) | 230.32b | 95.85a | 193.75cde | 75.27cd | 260.325a | 88.15b |
| روغن ولک (1%) + KNO3 (0.3%) | 178.05efghi | 71.35d | 176.17fghi | 69.87d | 201.77cd | 75.2cd |
| روغن ولک (1%) + KNO3 (0.5%) | 176.67fghi | 69.25d | 174.27ghi | 69.47d | 189.75defg | 72.32cd |
میانگین‌های دارای حروف غیرمشابه در هر ستون، نشان‌دهنده اختلاف معنی‌دار در سطح p < 0.05 است (آزمون دانکن).
جدول 5. اثرات متقابل تیمارها و ارقام بر انس و وزن 10 مغز.
| تیمارها | فندقی | حسن‌عباسی | حاج‌عبداللهی | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| انس | وزن 10 مغز (گرم) | انس | وزن 10 مغز (گرم) | انس | وزن 10 مغز (گرم) | |
| شاهد | 32cdef | 4.8fgh | 33bcd | 4.15i | 37a | 3.45j |
| روغن ولک (1%) | 28.5h | 5.32bcd | 33.5bc | 4.95defg | 31.25def | 4.82efgh |
| روغن ولک (2%) | 26.5i | 5.5bc | 31.5def | 4.52ghi | 28.5h | 4.5hi |
| KNO3 (0.3%) | 29gh | 4.95defg | 32.5bcde | 4.82efgh | 30.5fg | 4.5hi |
| KNO3 (0.5%) | 25ij | 6.125a | 29gh | 5.25bcde | 24j | 5.5b |
| روغن ولک (1%) + KNO3 (0.3%) | 31.5def | 5.1cdef | 32.5bcde | 5.05def | 31.75cdef | 4.35t |
| روغن ولک (1%) + KNO3 (0.5%) | 31ef | 5.05def | 31ef | 4.9defgh | 34.25b | 4.27i |
میانگین‌های دارای حروف غیرمشابه در هر ستون، نشان‌دهنده اختلاف معنی‌دار در سطح p < 0.05 است (آزمون دانکن).
بیشترین میزان انس (ounce) در تیمار شاهد رقم «حاج‌عبداللهی» (37) و کمترین میزان انس در تیمار نیترات پتاسیم 0.5 درصد در ارقام «حاج‌عبداللهی» و «حسن‌عباسی» (به‌ترتیب 25 و 24) به دست آمد (Table 5).
در تیمار نیترات پتاسیم 0.5 درصد، بیشترین وزن 10 مغز (kernel) معادل 6.12 گرم در رقم «فندقی» مشاهده شد و کمترین وزن در تیمار شاهد رقم «حاج‌عبداللهی» (3.45 گرم) حاصل گردید (Table 5).
نتایج نشان داد که رقم «حسن‌عباسی» بیشترین وزن خوشه (cluster weight) را به میزان 92.03 گرم دارا بود و وزن خوشه در ارقام «حاج‌عبداللهی» و «فندقی» به‌ترتیب 77.76 و 60.53 گرم گزارش شد (Table 6).
رقم «حسن‌عباسی» بیشترین تعداد پسته در یک خوشه (47.82 عدد) را داشت و رقم «فندقی» نیز کمترین تعداد میوه در هر خوشه (32.53 عدد) را به خود اختصاص داد (Table 6).
یافته‌ها حاکی از آن بود که رقم «فندقی» بیشترین درصد خندانی خوشه (split percentage of the cluster) را دارا بود (54.96 درصد) و تفاوت معنی‌داری بین ارقام «حسن‌عباسی» و «حاج‌عبداللهی» وجود نداشت (Table 6). در بین تیمارها، تیمار شاهد با 25.66 درصد، کمترین درصد خندانی را به ثبت رساند و میان سایر تیمارها تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد (Table 7).
در میان تیمارها، تیمار روغن ولک 2 درصد و تیمار روغن ولک 1 درصد همراه با نیترات پتاسیم 0.5 درصد دارای کمترین درصد پوکی خوشه بودند (به‌ترتیب 17.66 و 17.16 درصد) و تیمار شاهد بیشترین درصد پوکی خوشه (29.16 درصد) را به خود اختصاص داد (Table 7).
استفاده از روغن ولک 2 درصد بیشترین اثر مثبت را بر دانه‌های خندان داشت و تیمارهای شاهد کمترین درصد دانه‌های خندان را نشان دادند (Table 3)؛ این نتیجه با یافته‌های Kashanizadeh (2006) مبنی بر اثر مشابه محلول‌پاشی روغن ولک بر ارقام تجاری پسته همخوانی دارد. آن‌ها بیان داشتند که روغن ولک 6 درصد باعث افزایش وزن پسته در رقم «قزوینی» شد و سایر صفات مانند دانه‌های پوک و وزن خشک کل میوه نیز تحت تأثیر قرار گرفتند.
جدول 6. اثر نوع رقم بر ویژگی‌های خوشه پسته.
| ویژگی‌های خوشه | فندقی | حسن‌عباسی | حاج‌عبداللهی |
|---|---|---|---|
| وزن خوشه (گرم) | 60.53c | 92.03a | 77.36b |
| تعداد پسته در خوشه | 32.53c | 47.82a | 39.28b |
| درصد خندانی خوشه (%) | 54.96a | 51.21b | 55.14b |
| درصد پوکی خوشه (%) | 21.32a | 21.64a | 21.42a |
میانگین‌های دارای حروف غیرمشابه در هر ستون، نشان‌دهنده اختلاف معنی‌دار در سطح p < 0.05 است (آزمون دانکن).
جدول 7. اثر تیمارها بر ویژگی‌های خوشه پسته.
| تیمارها | خندان (%) | پوک (%) |
|---|---|---|
| شاهد | 29.16a | 25.66e |
| روغن ولک (1%) | 25.83b | 43.08d |
| روغن ولک (2%) | 17.16e | 63.83ab |
| KNO3 (0.3%) | 22.5c | 54.5c |
| KNO3 (0.5%) | 20.41d | 62.58ab |
| روغن ولک (1%) + KNO3 (0.3%) | 176.6e | 60.16b |
| روغن ولک (1%) + KNO3 (0.5%) | 17.5e | 66.58a |
میانگین‌های دارای حروف غیرمشابه در هر ستون، نشان‌دهنده اختلاف معنی‌دار در سطح p < 0.05 است (آزمون دانکن).
همچنین Rahemi and Asghari (2004) هنگام بررسی تأثیر روغن ولک، هیدروژن سیانامید (hydrogen cyanamide) و نیترات پتاسیم بر رقم «احمدآقایی» نتایج مشابهی را گزارش کردند. آن‌ها از سیانامید در سه سطح (0، 1.5 و 3 درصد)، روغن ولک (0، 3.5 و 7 درصد)، نیترات پتاسیم (0، 1.5 و 3 درصد) و ترکیب سیانامید و روغن ولک استفاده نمودند. روغن ولک و نیترات پتاسیم 4 تا 8 هفته پیش از باز شدن جوانه‌ها (bud break) در دو مرحله (5 ژانویه و 4 فوریه) به کار رفتند. استفاده از این مواد موجب افزایش عملکرد دانه‌های خندان و کاهش درصد دانه‌های پوک گردید.
در پژوهشی دیگر، تیمارهای روغن ولک 4 و 6 درصد بیشترین اثر را در افزایش درصد دانه‌های خندان و کاهش درصد دانه‌های پوک نشان دادند (Javanshah et al., 2018). نتایج Mahmoudi Meimand et al. (2022) نیز مؤید دستاوردهای این تحقیق است؛ به‌طوری‌که مصرف روغن ولک سبب افزایش وزن تر و خشک دانه، کاهش پوکی آن‌ها و بهبود خصوصیات رویشی (vegetative characteristics) شد.
در یک بررسی، استفاده از پتاسیم موجب بهبود کیفیت محصول (وزن میوه و درصد دانه‌های خندان) در باغ‌های پسته گردید (Mimoun et al., 2004). همچنین کوددهی پتاسیم کیفیت محصول درختان بارور پسته را ارتقا بخشید (Zeng et al., 2001).
نتیجه‌گیری
نتایج تیمارهای اعمال‌شده بر ارقام «فندقی»، «حسن‌عباسی» و «حاج‌عبداللهی» نشان داد که روغن ولک 2 درصد سبب گلدهی زودتر درختان در تمامی ارقام شد و افزون بر این، درصد دانه‌های خندان را در ارقام «فندقی» و «حسن‌عباسی» افزایش، درصد دانه‌های پوک را کاهش و وزن خوشه را در رقم «فندقی» بهبود بخشید. تیمارهای تلفیقی روغن ولک 1 درصد با نیترات پتاسیم 0.3 و 0.5 درصد موجب افزایش انس در تمامی ارقام، کاهش درصد دانه‌های پوک در ارقام «حسن‌عباسی» و «حاج‌عبداللهی» و افزایش درصد دانه‌های خندان در رقم «حاج‌عبداللهی» گردید. نیترات پتاسیم (0.5 درصد) وزن تر و خشک 100 دانه و همچنین وزن 10 مغز را افزایش داده و میزان انس را در تمام ارقام کاهش داد. در کلیه ارقام، تیمار شاهد کمترین وزن تر و خشک 100 دانه، کمترین درصد دانه‌های خندان و بیشترین درصد دانه‌های پوک را به ثبت رساند. بنابراین، با در نظر گرفتن گرمایش جهانی (global warming) و برآورده نشدن نیاز سرمایی (chilling requirements) در باغ‌های پسته، استفاده از این ترکیبات شیمیایی در ارتقای کمیت و کیفیت محصول نقشی مؤثر ایفا می‌کند.
دیدگاه‌ها